EtnoMet (Aroaren berbaroak)

2004ko azaroaren 1ean sortua. Eguraldiaren gainean mintzatzeko gunea: zer-nolako ikuspegia daukan herriak eguraldiarekiko, zein hitz erabiltzen den ahozko euskaran fenomeno atmosferiko jakinak izendatzeko. Sasoi edo egun batzuetan dagoen eguraldiaren aitzakian, iruzkinak egiteko herri-gunea.

2015/06/25

Batetango beroa




Luzaz egon naiz deus ere idatzi barik, eta bat-batean zerbait idazteko irrika eutsiezinak eraginda erasan eta erasango digun beroaz aipamen bat edo beste egingo dut. Gaurko bero armina etor dakigukeenaren aldean hutsaren hurrengoa izan daiteke, antza; ai ama! Ez dakit gaur egun Tolosan erabiltzen denetz "Batetango beroa" esapidea, baina J.M. Mokoroak laga utzi zigun erdararen ordaina ezin zapaltzaileagoa da: "Calor aplastante"."Batetango beroa. Au bero errea ari du!"

Etiketak: , , , , ,

2015/02/06

Txotorra ez da txingorra; edo, elur-pikorta ez da kazkabarra


Bilboko Zarandoa hiribidea, San Ignazio-Elorrieta aldean

Azken egunotako elurtea dela-eta berataz idatzi eta orijinala esatea zail samarra da. Elurteak elurte, gezurra badirudi ere, euskaldunok hainbat elur mota bereizten ditugu; hala ere, jende askok  txingorra elur-pikortarekin nahasi ohi du. Ez da harritzekoa; itxuraz, berdin-berdinak dira biak, baina txingorra gogorra da, izotza, eta, elur- pikorta edo elur-lapatsa biguna da, gozoa, hatzen artean desegiten da eta; txingorra, ostera, ez. Gogortxoa da, ez da desegiten.  Elur mota hori hizpide, han-hemenka, Euskal Herri osoan askotariko izandapenak dauzkagu. Hona hemen zenbait:
  • Edur-gazura. B-Bolibar.
  • Elhur-irin. Herria astekaria. 
  • Edur-kaskara. B-Meñaka.
  • Edur-pikor(t)a. G-Eibar.
  • Elur-pirrin. N-Uztarrotze.
  • Elur-xintxar. G-Andoain.
  • Elurxe. N-Baztan
  • Lapats. G-Bidania. N-Etxarri-Aranatz.
  • Txinbo, txingo. B-Gernika.
  • Txotor. B-Getxo, Loiu, Sopela Sondika, Urduliz.
Txotorra dela-eta, honako komentario hauek bildu ditu Iñaki Gamindek:

1."Txotorra edurren klasera da"
"Ba segun selan yausten dan batzuten txotorra geitzen dotzu, se espadator edurre lodi, badator ori granuladu, orrei txotorra". Iñaki Gaminde, Leioa Berbarik Berba.
2."Euri tte nastaten danen da txotorra" Iñaki Gaminde, Gatika Euskaraz.
3. “Txotorra da edur mea. Da lodi daunean botaten mamitzu dau. Txotorra igual urtu iten da. Selan in, urtu." B-Sondika.
4."Txotorra esaten da a siku siku yausten dana". B-Jatabe, Iñaki Gaminde.

Etiketak: , , , ,

2015/02/02

Kandelarioz eguzki negua dago aurreti...



Labayru Ikastegiak plazaturiko "Urte sasoiak" izeneko webgunean atzeman dugu honako hau guztia, interesgarria eguraldia aipatzen den aldetik, jakina:
"Hemengo kantu hau Kandelario egunekoa dugu. Herriko umetxoek, neska-mutil koxkorrek, kantatzen zuten mezaren ostean. Bedeinkatu berri zeuden kandelatxoetako suak piztu eta etxerik etxe joaten ziren zerbait eskatuaz eurentzako. Aukeratu dugun eredua Bizkaikoa da, Gernikaldekoa. Oraindik ere bizirik dirau toki batzuetan. Kopla bakarra erabiltzea zen ohitura, baina guk hemen era honetako abestien bilduma bat jarri dugu"

1.
Kandelarioz euria
laster da udabarria,
Kandelarioz aterri
negua dator atzeti.

2.
Kandelario lario
hatxari ura dario,
errotari uruna
hauxe da guk behar doguna.


3.

Kandelarioz eguzki
negua dago aurreti,
Kandelarioz edurra
joan da neguaren bildurra.

4.
Kandelario bero
negua dauko gero,
Kandelario hotz
negua joan da motz.


5.

Kandelario lario
hatxari ura dario,
makatzari madari
eutsi Peru hankeari.



Nola interpretatu behar ditugu arotitzak?

1. 
Kandelarioz euria
laster da udabarria,
Kandelarioz aterri
negua dator atzeti.

Gaur, oro har,  ez dirudi euria denik; beraz, aterri dagoenez gero, "negua dator atzeti"

2.
Kandelarioz eguzki
negua dago aurreti,
Kandelarioz edurra

joan da neguaren bildurra.

Une honetan ostarteak zabaltzen ari dira eta eguzkia lotsor eta herabeti azaldu da; beraz, "negua dago aurreti"

3.
Kandelario bero
negua dauko gero,
Kandelario hotz
negua joan da motz.

Antza denez, gaur hego-mendebalak joko du zenbait ordutan, hortaz, epeldu egingo du nabarmen; jakina, betiere aurreko egunen aldean; beraz, "negua dauko gero".

Hortaz, arotitzen arabera, bihardanik neguak gotro eta sendo erasango digu ostera ere, erasan ere! Itsaertzeraiko ailegatuko ote da elurra? Ea egia den!!

Etiketak: , , , , , ,

2015/01/27

Sare eta Sare(tu)



Ehun batek gastatzen denean sare-itxura hartzen du, hots, saretu egiten da; adibidez, galtzerdi gehienei gertatzen zaie hori. Esanahi zehatz hori, behinola, nork jakin! etno-meteorologiaren eremura lerratu bide zen eta hodei eta lainoekin ere erabiltzen hasi ziren hiztunak, metafora ederra sorturik. Metaforak metafora, azken adiera hau ez dut inongo hiztegitan aurkitu; gaur egun, zorionez, zenbait hedabidetan entzun eta irakur daiteke ere adiera hori. Nik neuk Joxe Landa handiari ikasi nion mendearen hasieran erabilera hori, GARA egunkarian egiten dituen aro-iragarpen zoragarriak irakurriz; hainbat hitzez baliatzen da, ohiko hiztegiek ez dakartenak. Egundoko ekarpena egin dio Joxe Landak eguraldiaren lexikoari eta inork ere ez dio aitortu! Lerrootatik bihoazkio zorionik beroenak! Jarraian, berak idatzitako esaldi eder batzuk ekarriko ditugu, kontura gaitezen hizkeraren edertasunaz:

"Lainoak saretzen doazen heinean, goizeko freskura uxatu egingo da, eta ondorioz, epeldu." (GARA, 2003-09-11)
"Goizean sare samar egongo den arren, lainotsu eta goibel egongo da". (GARA, 2004-01-08)
"Zeru estalia baina giro ona. Hodei geruzak zerua estali samar edukiko du, baina sareak izango direnez ez dute euri arriskurik ekarriko." (GARA, 2003-11-03)
"Hodei sareak egongo dira, eta zerua lausotuko dute". (GARA, 2003-11-20)
"Goiz partean lainoak sareagoak izango dira eta arratsaldean euri mehea". (GARA, 2004-01-09)


Etiketak: , , , , , ,

2015/01/23

Ostagi



Ostagi berba Azkuek asmatu zuen "fenomeno atmosferikoa" esateko. Ez omen zuen arrakastarik izan eta guztiz ahaztu zen; izan ere, behin baino ez du berak erabiltzen Euskalerriaren Yakintzaren laugarren liburukian, ostadarraren izendapenen berri ematen duenean: Lan onen lenengo liburuan, [...] bekuski irakurleak ostagi onen [ostadarren] beste amazazpi izen. 
Nik neuk gustuko dut hitz hori, laburbilduta agertzen baitzait kontzeptu luze 
samarra: "fenomeno atmosferikoa". Beraz, aldeko argudio gehiago ditut, aurkakoak baino. Antzeko sorrera du argazki hitzak. Gaur egun ikaragarri hedatu da eta "fotografia" terminoa erabiltzen bada ere, nire iritziz, argazki sarriago irakurri eta entzuten da. Pozik nengoke ostagi termino ederra, maila jasoan, eguraldiaz idatzi edo berba egiten dugunean, erabiliko balitz, bai horixe!



Etiketak: , , , ,

2015/01/19

Astelehen urdina




Astelehen urdina  (ingelesez: Blue Monday) 2005eko publizitate-kanpaina britaniar baten arabera, urteko egunik goibel eta hitsena da. Urtarrilaren hirugarren astelehenari dagokio. Inglesez kolore urdinak tristezia- eta malenkonia-sentimenduak adierazten ditu. Esate baterako "Blues" musika motak horixe agertzen du. 
Kolore urdinak  adiera desberdinak ditu euskaraz eta inguruko hizkuntzetan. Euskaraz, jatorriz, urdina nahasi samarra da, gaztelaniaz azul edo frantsesez bleu eta zuri eta grisaren artekoa. Hori dela-eta, oraindik gordetzen dira "ileurdin" edo "ur urdin". Bizkaian, "urdina", gehienbat, "grisa" da eta azula, "urdina". Baina, kontuz! Zerua ez dago urdin. OSKARBI DAGO. Zeruak ez du kolorerik. garbitasunaren arabera erabakitzen delako haren egoera: oskarbi, ostarteak, lainotuta....
Aaa! Gogoratu Itoiz talde mitikoaren "Astelehen urdin batean".





Izar betaurrekodunak

izotzaren erreinuan

zerura oihu egiten dute
semeak bilatzen.



Izar betaurrekodunak

izotzaren erreinuan
lurrera ihes egiten dute
erribera baten bila.



Izar betaurrekodunak

begi trebez
itxasoan jartzen dira
astelehen urdin batean.



Izar betaurrekodunak

egiak alaitzen ari direnak.


Izar betaurrekodunak

gezurrak hilkutzan lurperatzen
dituztenak
eta gero ur garbia edanik etxera dijoaz
bibolina ahustera.



Izar betaurrekodunak

zeruan hegoak
lurrera kataiatuz.

Etiketak: , , , ,

2015/01/14

Munduko 6 bazter, non urtean "370" egunez euria egiten baitu





Twitterren, handik hona nenbilela, oso txio bitxiarekin egin dut topo, munduko bazterrik euritsuenen gainean diharduena; Matias Callone deritzon blogariak post eder askoa idatzi du "101 lugares increíbles" izeneko blogean. Bazterrok honako hauek dira: Waialeale mendia (Hawai), Milford Track (Zelanda Berria), Gunung Mulu (Borneo), Yakushima (Japonia), Chocó (Kolonbia) eta Cherrapunjee (India). Sartu eta gozatu! 

Etiketak: , , , ,

 
Contador gratis contadorplus.com -----------------------------------------------------------------